24 april 2026
Ruimtelijk Domein
Overig
Omgevingswet
Ruimtelijke ordening bij droogte: klimaatadaptatie
Klimaatadaptatie in ruimtelijke ordening vraagt in tijden van droogte om andere keuzes in de inrichting van gebieden. Het is niet langer een stap naderhand, maar het startpunt van het ontwerp. Werk je aan een omgevingsvisie, gebiedsontwikkeling of herinrichting van de openbare ruimte, dan krijg je steeds vaker met deze verandering te maken.
Deze ontwikkeling staat niet op zichzelf. In beleid en regelgeving krijgt klimaatadaptatie steeds meer aandacht, bijvoorbeeld in de Klimaatwet, de Nationale Klimaatadaptatiestrategie en de Green Deal. Dit vraagt van overheden dat zij deze uitgangspunten vertalen naar concrete keuzes in de fysieke leefomgeving.
Van reageren naar sturen: water en bodem als uitgangspunt
In veel projecten werd klimaatadaptatie lange tijd pas later in het proces meegenomen, bijvoorbeeld door extra groen of waterberging toe te voegen. In de praktijk blijkt dat onvoldoende te zijn bij toenemende droogte.
Steeds vaker wordt daarom gewerkt vanuit het principe dat water en bodem leidend zijn. Je kijkt eerst naar hoe een gebied functioneert: hoe wordt water vastgehouden, hoe infiltreert het en hoe gevoelig is de bodem voor verdroging?
In veel gemeenten zie je dat plannen moeten worden aangepast, omdat de bodem of waterhuishouding beperkingen oplegt. Dit heeft directe gevolgen voor gebiedsontwikkeling. Plannen die uitgaan van maximale bebouwing moeten worden bijgesteld, bijvoorbeeld omdat water niet goed kan wegzakken. Daardoor kijk je anders naar hoeveel je bouwt en hoe je een gebied inricht.
Wat betekent dit voor ruimtelijke keuzes?
Klimaatadaptatie als uitgangspunt betekent dat maatregelen onderdeel zijn van het ontwerp. In de praktijk zie je dit op de volgende wijze terug in projecten:
- Er wordt bewust ruimte ingericht voor water, bijvoorbeeld met wateringsgebieden of door wadi’s op te nemen in plaats van alles vol te bouwen.
- De verharding wordt verminderd, bijvoorbeeld door stenen pleinen, parkeerplaatsen of wegen door groen of waterdoorlatende materialen te vervangen.
- Groen inzetten voor zowel verkoeling als wateropvang, bijvoorbeeld in de vorm van groene daken, parken of groene zones in woonwijken.
- De bodem benutten als ‘spons’, zodat regenwater langer wordt vastgehouden in het gebied.
- Het waterpeil aanpassen om verdroging van natuur en landbouwgrond tegen te gaan.
Niet elke locatie is nog geschikt voor intensieve ontwikkeling. Dat vraagt om andere keuzes dan voorheen.
Wil je beter begrijpen hoe beleid, regelgeving en thema’s zoals klimaat samenkomen in de fysieke leefomgeving? De opleiding Fysieke Leefomgeving helpt je deze samenhang te doorgronden.
Dilemma’s in gebiedsontwikkeling
Deze manier van werken brengt ook spanningen met zich mee. Overheden hebben te maken met opgaven die niet altijd samenkomen.
Denk aan situaties waarin:
- Woningbouw nodig is, maar de bodem of waterhuishouding beperkingen opleggen
- Landbouw afhankelijk is van schaarser wordend water
- Verdichting leidt tot meer hittestress en minder infiltratie
- Economische ontwikkeling botst met ecologische grenzen
In de praktijk betekent dit dat niet elke wens meer past binnen de grenzen van een gebied. Dat vraagt om duidelijke keuzes, ook als die niet voor iedereen gunstig zijn.
De rol van de Omgevingswet
Met de invoering van de Omgevingswet is er meer ruimte ontstaan om deze afwegingen integraal te maken. Klimaatadaptatie krijgt een plek in omgevingsvisies, programma’s en omgevingsplannen.
Hierdoor komen deze thema’s eerder in het proces aan bod en wordt samenwerking tussen disciplines belangrijker, net als het betrekken van stakeholders in een vroeg stadium.
Wil je beter begrijpen wat de Omgevingswet betekent voor jouw werk en hoe je de instrumenten toepast? Bekijk het opleidingsaanbod Omgevingswet of verdiep je verder in de opleiding Klimaatwet.
Wat vraagt dit van jou als professional?
Voor professionals in het ruimtelijk domein verandert hun rol. De nadruk verschuift van ruimtelijke inpassing naar integrale afwegingen.
Dat betekent dat je:
- Bij ruimtelijke plannen rekening houdt met waterberging, infiltratie en bodemeigenschappen
- Keuzes over bijvoorbeeld woningbouw of inrichting onderbouwt vanuit water- en bodemsystemen
- Deze afwegingen bespreekt met de ontwikkelaar, bestuurders en andere stakeholders
- Samenwerkt met partijen als waterschappen en ecologen om tot haalbare oplossingen te komen
Juist in gebiedsontwikkeling komen deze aspecten samen. Daar zie je hoe keuzes over water, bodem en gebruik direct invloed hebben op elkaar.
Wil je beter begrijpen hoe je belangen afweegt en de regie houdt in gebiedsontwikkeling? Tijdens de training Gebiedsontwikkeling: Het Proces leer je hoe je dit aanpakt in de praktijk.
Klimaatadaptatie als onderdeel van het dagelijks werk
Droogte maakt duidelijk dat ruimtelijke inrichting niet los te zien is van natuurlijke systemen. Door water en bodem als uitgangspunt te nemen, ontstaan er plannen die beter aansluiten op het gebied en beter bestand zijn tegen langere droge periodes. Dit biedt ook kansen om gebieden duurzamer en robuuster in te richten.
Voor professionals betekent dit dat klimaatadaptatie onderdeel wordt van het dagelijks werk. En dus ligt hier de kans om het verschil te maken in hoe gebieden worden ingericht.
Wil je je verder verdiepen in dit soort vraagstukken? Bekijk het opleidingsaanbod Ruimtelijk Domein en ontdek welke kennis aansluit bij jouw rol en praktijk.
